1. సంధులు - నిర్వచనం మరియు ప్రధాన రకాలు
సంధి అనగా: "పూర్వపర స్వరములకు పరస్వరము ఏకాదేశమగుట సంధి" అని చిన్నయసూరి బాలవ్యాకరణంలో నిర్వచించారు. మొదటి పదం చివర ఉన్న అచ్చునకు (పూర్వ స్వరం), రెండవ పదం మొదట ఉన్న అచ్చునకు (పర స్వరం) మధ్య కలయిక జరిగి పరస్వరం నిలవడాన్ని సంధి అంటారు.
- ఉత్వ సంధి: ఉత్తునకు అచ్చు పరమగునపుడు సంధి నిత్యముగా నగును. (ఉదా: రాముడు + అతడు = రాముడతడు, సోముడు + ఇతడు = సోముడితడు).
- ఇత్వ సంధి: ఏమ్యాదుల ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా నగును. (ఉదా: ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి / ఏమియంటివి).
- అత్వ సంధి: అత్తునకు సంధి బహుళముగా నగును. (ఉదా: రామ + అయ్య = రామయ్య, మేన + అల్లుడు = మేనల్లుడు).
- సవర్ణదీర్ఘ సంధి: అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణములైన అచ్చులు పరమైనప్పుడు వాని దీర్ఘములు ఏకాదేశమగును. (ఉదా: రామ + ఆలయము = రామాలయము, కవి + ఈశ్వరుడు = కవీశ్వరుడు, గురు + ఉపదేశము = గురూపదేశము).
- గుణ సంధి: అకారమునకు ఇ, ఉ, ఋ లు పరమైనప్పుడు క్రమముగా ఏ, ఓ, ఆర్ లు ఏకాదేశమగును. (ఉదా: మహా + ఇంద్రుడు = మహేంద్రుడు, సూర్య + ఉదయము = సూర్యోదయము).
- వృద్ధి సంధి: అకారమునకు ఏ, ఐ లు పరమైతే 'ఐ' కారము, ఓ, ఔ లు పరమైతే 'ఔ' కారము ఏకాదేశమగును. (ఉదా: ఏక + ఏక = ఏకైక, అష్ట + ఐశ్వర్యము = అష్టైశ్వర్యము).
- యణాదేశ సంధి: ఇ, ఉ, ఋ లకు అసవర్ణములైన అచ్చులు పరమైనప్పుడు క్రమముగా య, వ, ర లు ఆదేశమగును. (ఉదా: అతి + అంత = అత్యంత, అణు + అస్త్రం = అణ్వస్త్రం).
2. సమాసాలు - విగ్రహవాక్యాలు & విభజన
సమాసము అనగా: సమర్థములైన రెండు గానీ, అంతకంటే ఎక్కువ గానీ పదాలు అర్థవంతంగా ఏకపదంగా ఏర్పడటాన్ని 'సమాసము' అంటారు. సమాసంలోని మొదటి పదాన్ని 'పూర్వపదం' అని, రెండవ పదాన్ని 'ఉత్తరపదం' అని పిలుస్తారు. పదాల మధ్య సంబంధాన్ని వివరించే వాక్యాన్ని 'విగ్రహవాక్యం' అంటారు.
| సమాసం పేరు |
లక్షణం |
ఉదాహరణ (విగ్రహవాక్యం) |
| తత్పురుష సమాసం |
ఉత్తరపదార్థ ప్రధానం |
రాజభటుడు (రాజు యొక్క భటుడు - షష్ఠీ తత్పురుష) |
| కర్మధారయ సమాసం |
విశేషణ, విశేష్య సంబంధం |
నీలమేఘము (నీలమైన మేఘము - విశేషణ పూర్వపద) |
| ద్విగు సమాసం |
సంఖ్యావాచక పూర్వపదం |
ముల్లోకములు (మూడు సంఖ్య గల లోకములు) |
| ద్వంద్వ సమాసం |
ఉభయపదార్థ ప్రధానం |
తల్లిదండ్రులు (తల్లియును, తండ్రియును) |
| బహువ్రీహి సమాసం |
అన్యపదార్థ ప్రధానం |
చక్రపాణి (చక్రము పాణియందు కలవాడు - విష్ణువు) |
| అవ్యయీభావ సమాసం |
పూర్వపదార్థ ప్రధానం |
యథాశక్తి (శక్తిని అనుసరించి) |
3. తెలుగు ఛందస్సు - పద్య లక్షణాలు & గణ విభజన
పద్య రచనకు ఉపయోగపడే గురు-లఘువుల నియమాలను తెలిపే శాస్త్రాన్ని ఛందస్సు అంటారు. తెలుగు సాహిత్యంలో పద్యాలను ప్రధానంగా వృత్తాలు, జాతులు, ఉపజాతులు అని మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు. య, మ, త, రా, జ, భా, న, స అనే సూత్రం ఆధారంగా మూడక్షరాల గణాలను గుర్తిస్తారు.
- ఉత్పలమాల: ప్రతి పాదంలో భ, ర, న, భ, భ, ర, వ అనే గణాలు వరుసగా ఉంటాయి. పాదానికి 20 అక్షరాలు ఉంటాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం. ప్రాస నియమం కలదు.
- చంపకమాల: ప్రతి పాదంలో న, జ, భ, జ, జ, జ, ర అనే గణాలు వరుసగా ఉంటాయి. పాదానికి 21 అక్షరాలు ఉంటాయి. 11వ అక్షరం యతి స్థానం. ప్రాస నియమం కలదు.
- శార్దూలము: ప్రతి పాదంలో మ, స, జ, స, త, త, గ అనే గణాలు ఉంటాయి. పాదానికి 19 అక్షరాలు, 13వ అక్షరం యతి స్థానం.
- మత్తేభము: ప్రతి పాదంలో స, భ, ర, న, మ, య, వ అనే గణాలు ఉంటాయి. పాదానికి 20 అక్షరాలు, 14వ అక్షరం యతి స్థానం.
- కంద పద్యం (జాతి పద్యం): ఇది 4 పాదాల పద్యం. 1, 3 పాదాలలో 3 గణాలు, 2, 4 పాదాలలో 5 గణాలు ఉంటాయి. భ, జ, స, నల, గగ అనే చతుర్మాత్రా గణాలు మాత్రమే వాడతారు. 2, 4 పాదాల చివర గురువు ఉండాలి.
- ఆటవెలది & తేటగీతి (ఉపజాతులు): వీటిలో సూర్య (న, హ), ఇంద్ర (నల, నగ, సల, భ, ర, త) గణాలు ఉంటాయి. వీటికి ప్రాస నియమం ఉండదు, యతి లేదా ప్రాసయతి చెల్లుతుంది.
4. అలంకారాలు - కావ్య సౌందర్య విశేషాలు
మనిషికి ఆభరణాలు ఎలా అందాన్ని ఇస్తాయో, భాషకు, కవిత్వానికి అందాన్ని చేకూర్చే వాటిని అలంకారాలు అంటారు. ఇవి ప్రధానంగా 1) శబ్దాలంకారాలు (శబ్ద చమత్కారం ప్రధానం), 2) అర్థాలంకారాలు (అర్థ చమత్కారం ప్రధానం) అని రెండు రకాలు.
- వృత్త్యనుప్రాస అలంకారం: ఒకే హల్లు అనేకసార్లు తిరిగి తిరిగి రావడం. (ఉదా: "చిటపట చినుకులు టపటప కురిసెను").
- ఛేకానుప్రాస అలంకారం: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హల్లుల జంట అర్థ భేదంతో వెంటవెంటనే రావడం. (ఉదా: "అరటి తొక్క తొక్కరాదు").
- యమకం: అక్షరాల సముదాయం అర్థ భేదంతో మరల మరల రావడం. (ఉదా: "లేమా! దనుజుల గెలువగ లేమా!").
- ఉపమాలంకారం: ఉపమేయానికి, ఉపమానానికి చక్కని పోలిక చెప్పడం. (ఉదా: "ఆమె ముఖము చంద్రబింబము వలె అందముగా ఉన్నది").
- రూపకాలంకారం: ఉపమేయానికి, ఉపమానానికి భేదం లేదని (అభేదం) చెప్పడం. (ఉదా: "లతాలలనలు రాజుపై కుసుమాక్షతలు చల్లిరి").
- అతిశయోక్తి అలంకారం: ఉన్న విషయాన్ని ఉన్నదానికంటే ఎక్కువ చేసి (గోరంతలు కొండంతలుగా) వర్ణించడం. (ఉదా: "ఆ భవనములు ఆకాశమును తాకుచున్నవి").
- స్వభావోక్తి అలంకారం: జాతి, గుణ, క్రియాదుల చేత ఉన్న వస్తువును ఉన్నట్లుగా కళ్లకు కట్టినట్లు వర్ణించడం.
5. SCERT పాఠ్యపుస్తకాల ప్రముఖ కవులు & ప్రక్రియలు
తెలంగాణ పాఠశాల విద్యాశాఖ (SCERT) రూపొందించిన 6 నుండి 10వ తరగతి తెలుగు వాచకాలలో ప్రాచీన మరియు ఆధునిక కవుల రచనలు విద్యార్థులలో నైతిక విలువలు, సామాజిక స్పృహ, భాషాభిరుచిని పెంపొందించేలా కూర్చబడ్డాయి.
- బమ్మెర పోతన (దానశీలము): సహజ పండితుడైన పోతన రచించిన శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని వామనావతార ఘట్టం ద్వారా బలిచక్రవర్తి దాతృత్వం, ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడే గొప్ప గుణం వివరించబడింది.
- దాశరథి కృష్ణమాచార్య (వీర తెలంగాణ): "నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ" అని ఎలుగెత్తి చాటిన దాశరథి రుద్రవీణ, అగ్నిధార, మహాంధ్రోదయం వంటి రచనలతో తెలంగాణ విముక్తి పోరాట స్ఫూర్తిని నింపారు.
- సామల సదాశివ (ఎవరి భాష వాళ్లకు వినసొంపు): కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత సామల సదాశివ గారు ప్రాంతీయ భాషా మాండలికాల సొగసును, ప్రజల జీవద్భాష గొప్పతనాన్ని 'యాది' వ్యాసాల ద్వారా తెలియజేశారు.
- పాకాల యశోదారెడ్డి (కొత్తబాట): తెలంగాణ పల్లె జీవన చిత్రణను, స్త్రీల కష్టసుఖాలను అచ్చమైన తెలంగాణ నుడికారంతో కథలుగా మలిచిన విశిష్ట రచయిత్రి.
- శ్రీనాథుడు (భిక్ష): కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు కాశీఖండం ద్వారా వ్యాసమహర్షి కాశీ నగరంలో పడిన భిక్షాటన పరీక్షను, అన్నపూర్ణాదేవి కరుణా కటాక్షాలను అద్భుతమైన పద్య శైలిలో రచించారు.
6. తెలుగు పరీక్షలలో అత్యధిక మార్కులు సాధించే మెలకువలు
పాఠశాల స్థాయి నిర్మాణాత్మక మూల్యాంకనం (FA-1, FA-2, FA-3, FA-4) మరియు సంగ్రహణాత్మక మూల్యాంకనం (SA-1, SA-2) పరీక్షలలో, అలాగే 10వ తరగతి పబ్లిక్ పరీక్షలలో తెలుగులో 10/10 GPA సాధించడానికి విద్యార్థులు సామర్థ్యాల వారీగా సాధన చేయాలి.
- అవగాహన - ప్రతిస్పందన: పరిచిత మరియు అపరిచిత గద్యాలు, పద్యాలను క్షుణ్ణంగా చదివి ప్రశ్నలకు నేరుగా, స్పష్టమైన వాక్యాలలో సమాధానాలు రాయాలి. కంఠస్థ పద్యాలను తప్పులు లేకుండా (చుక్కల పద్యాలు) పూర్తి చేయాలి మరియు ప్రతిపదార్థాలను సాధన చేయాలి.
- వ్యక్తీకరణ - సృజనాత్మకత: లఘు మరియు వ్యాసరూప ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాసేటప్పుడు కవి పరిచయం, నేపథ్యం, ముఖ్యాంశాలను సైడ్ హెడ్డింగ్లతో రాయాలి. లేఖా రచన, కరపత్రం, సంభాషణ, వార్తా నివేదిక, నినాదాలు రాసేటప్పుడు ఆయా ప్రక్రియల ఆకృతిని (Format) కచ్చితంగా పాటించాలి.
- భాషాంశాలు (పదజాలం & వ్యాకరణం): అర్థాలు, పర్యాయపదాలు, నానార్థాలు, వ్యుత్పత్త్యర్థాలు, ప్రకృతి-వికృతులు, జాతీయాలు మరియు సామెతలను పాఠ్యాంశాల వెనుక ఉన్న అభ్యాసాల నుండి క్రమం తప్పకుండా సాధన చేయాలి.